Ä°stimlak

Mülk satin almak, mülk sahibi olmak, kamulaştirmak. icrai karar alma yetkisine sahip bulunan bir amme tüzel kişisi devlet, belediye, vakif gibi tarafindan bir malin, toplumun yararlanmasi için karşiliği verilip alinarak umümun yararlanmasina arzedilmesi anlaminda bir islam hukuku terimi. Mülkiyet hakkini sinirlayan bir tasarruf

islam hukukçularinin çoÄŸunluÄŸuna göre, toplumun menfaati ve ihtiyaci gerektirdiÄŸi durumlarda devletin ÅŸahislara ait menkul veya gayrimenkul mallara müdahale ederek, bunlari zorla satin alip, toplum hizmetine sunmasi mümkün ve caizdir. Delil, sünnet ve sahabe uygulamasidir. Hz. Peyg amber Medine’de Naki’ denilen ve otlak olmaya elveriÅŸli bulunan bir yeri, müslümanlarin atlari otlasin diye, devlet korusu haline getirmiÅŸtir. Hz. Ömer de, halifeliÄŸi zamaninda, Rabeze denilen bir bölgeyi Devlet korusu statüsüne sokmuÅŸtur

O yöre halkinin Ey müminlerin emiri, buralari bizim yurdumuzdur. Cahiliyye devrinde oralarin uÄŸruna savaÅŸtik. islam gelince de, üzerinde müslüman olduk, hangi hakla buralarini koru yapiyorsun? diye itiraz etmeleri üzerine ÅŸu cevabi vermiÅŸtir Mal Allah’indir, insanlar da Allah’in kullaridir. EÄŸer allah yolunda kullanilan hayvanlar olmasaydi, bir kariÅŸ topraÄŸi bile koru yapmazdim Ebü Ubeyd, el-Emval, Misir, 1968, s. 414 vd

Gerek Hz. Ömer ve gerekse Hz. Osman Kabe mescidini geniÅŸletmek için, çevreden bitiÅŸik ev ve arsalari bedeli karÅŸiliÄŸinda ve sahiplerinin rizasi olmaksizin ellerinden almiÅŸ ve Kabe haremine katmiÅŸtir ibn abidin, Reddü’l-Muhtar, istanbul 1306, iii, 418, 419; Belazuri, Fütuh, s. 58; Zeydan, islam Hukukuna GiriÅŸ, Terc. Ali Åžafak, istanbul 1976, s. 370. istimlak esasi; zaruretler, sakincali olan ÅŸeyleri mübah kilar, zarari ammi def’ için zarar-i has tercih olunur kurallarina dayanir

Nitekim mülkiyetin devir ve temliki, mal sahibinin rizasina baÄŸli olduÄŸu halde, bir istisna olmak üzere kamulaÅŸtirmada riza aranmamaktadir. Mecelle’nin konu ile ilgili maddesi şöyledir ihtiyaç olduÄŸunda, Devlet baÅŸkaninin emri ile bir kimsenin mülkü, kiymeti ödenmek süretiyle satin alinarak yola katilabilir. Fakat satiÅŸ bedeli ödenmedikçe, mal sahibinin elinden alinamaz Mecelle, mad., 1216; ibn abidin, a.g.e., iii, 418, 419; ibnü’l Humam, Fethu’l-Kadir, Misir, 1389/1970, Vi, 234; Molla Hüsrev, Dürer, istanbul 1318, ii, 136.

Bir kimse malini dilediği gibi kullanma hakkina sahip olmakla birlikte, bu kullanim sirasinda başkasina fahiş zarar verirse, devlet veya devlet veya yetkili kildiği makamlar, mülke müdahale edebilirler.

Ashab-i Kiramdan Semüre b. Cündüb’ün, bir komÅŸusunu bahçesinde hurma aÄŸaçlari vardi. Bunlara gelip giderken komÅŸusunu rahatsiz ediyordu. Bahçe sahibinin ÅŸikayeti üzerine Hz. Peygamber; Ya aÄŸaçlari satmasini veya sökmesini yahut da bahçe sahibine baÄŸiÅŸlamasini teklif etti. Semüre, bunlari kabul etmeyince, bahçe sahibine; Git ve hurma aÄŸaçlarini sök Ebü Dav ud, Akdiye, 31 buyurdu. BaÅŸka bir uygulama örneÄŸi de sulama iÅŸiyle ilgilidir. Dahhak r.a arazisini sulayabilmek için, Muhammed b. Mesleme’nin arazisinden kanal geçirmesi gerekiyordu. Muhammed b. Mesleme buna razi olmayinca, Dahhak, Müminlerin Emiri Hz. Ömer r.a’e baÅŸvurdu. Hz. Ömer, durumu inceledi ve razi olmasa da Muhammed b. Mesleme’nin arazisinden geçirilmesini emir buyurdu Zeydan, a.g.e., s. 370

Sonuç olarak bütün bunlar. Toplum menfaat ve maslahatini gerçekleştirmek, topluma gelebilecek zararlar önlemek için başka bir çözüm yolu bulunamadiği zaman, sahibinden malinin zorla alinmasinin caiz olduğunu göstermektir. Ancak bunun için, mülkü kamulaştirilacak kimseye, malinin gerçek değerinin de ödenmesi gereklidir. Yol, nehir, okul, mescid, hastahane alanlarini genişletmek üzere kamulaştirma yapilmasi, bu konuya örnek olarak verilebilir. Olağanüstü ve savaş zamanlarinda halkin elindeki bazi menkul mallara yararlanmak amaciyla, bir tazminat karşiliğinda el konulmasi, istimval rekizasyon adini alir. Bu el koyma, tüketilmeden kullanilabilen mallarda geçici olduğu için istimvalde tazminata bağlanmiş ariyet özelliği vardir.