Arpa

Arpa, Poaceae buğdaygiller familyasından buğdayla beraber dünyanın en eski kül tür bitkisidir tarih öncesi devirlerinde ilk kültür bitkisi olan arpayı insanlar besin olarak kullanmışlardır. Bugün bile, buğdayın ekilemediği kutup bölgeleri ve yüksek dağlık bölgelerde arpa ekilerek besin maddesi olarak kullanılır. Ayrıca, Tibet yaylası, Çin, Kore ve Japonyanın bazı bölgelerinde çeltik ile birlikte çıplak taneli arpa yetiştirilerek oradaki halkın besin kaynağını oluşturur. arpanın unundan ekmek yapıldığı gibi, irmik, unundan yine ayrıca çorba, hamur işleri ve bazı memleketlerde (ersatz) kahvede yapılır.

arpanın, en önemli tüketim alanı hayvan yemi ve bira yapımıdır. Bir çok yerlerde arpa hayvan yemi olarak yulafa tercih edilir. Bu arpanın hayvanı sıcak tutarak yağ yaptığı ile izah edilir. Genellikle dünyada arpanın en çok kullanıldığı yerlerden biri de bira yapımıdır.

Büyük Arpa Üreticileri
Rusya 72.000 km²
Kanada 45.000 km²
Ukr ayna 37.000 km²
Türkiye 36.000 km²
ispanya 33.000 km²
Avustralya 30.000 km²
Fas 23.000 km²
ABD 21.000 km²
Irak 12.000 km²
iran 10.000 km²

Arpanın Tarihçesi ve Kökeni
Arpanın yetiştirilmesi çok eskidir. Eski Mısırlılar dört sıralı, altı sıralı çıplak arpayı çok iyi tanırlar ve yetiştirirlerdi, özellikle çıplak arpanın mısırda yetiştirilmesi çok eskidir. Heredot ve Plinus’a göre Mısır’lılar arpadan bir nevi içki elde ederlerdi. Yunanlılar Mısırlılarda Cüzzam görülmesini bu içkiye atfederlerdi.

Arpa ibraniler tarafından yetiştirilmiş ve ekmeği ibrani fakirleri için sembol olmuştur. Hayfa ve Kudüs arasındaki Gezer mevkiinde yapılmış olan kazıların her tabakasında buğday ile birlikte arpayada rastlanmıştır.

Babilliler de arpayı tanır ve yetiştirirlerdi. Babil’de arpanın isa’nın doğumundan 3000 yıl önce yetiştirilmiş olduğu buralarda bulunan izlerden öğrenilmektedir.

Arpanın Doğu Asya’da da yetiştirilmesi eskidir. Burada kral tarafından kutsal sayıldığı için belli bir tören gördükten sonra halk tarafından ekilirdi.

arpaya Yunanistan’da yapılan tarihi kazılarda buğday ile birlikte rastlanmıştır. Bu sebeple eski Yunanlıların da arpayı tanıdıkları ve yetiştirdikleri böylece öğrenilmektedir. Homer eserlerinde arpadan bahsettiği gibi Heradot ve Theophrast da arpanın muhtelif çeşitlerinden Artemidor ise isa nın doğumundan iki yüz yıl sonra yazmış olduğu eserinde tanrının kullarına ilk önce arpayı sunduğunu yazmıştır.

Arpa Romalılarca da tanınırdı. Romalılar iki sıralı arpayı yazlık ve çok sıralı olanları da kışlık olarak yetiştirirlerdi. Romalı Collomeller eserinde arpayı iki sıralı ve altı sıralı arpa olarak ayırmış ve iki sıralı arpayı gerek tanesinin iriliği ve gerekse unun beyazlığı dolaysıyla yetiştirme tekniğinden bahsetmiştir.

Güney Fransa’da yapılan araştırmalar da arpa şist tabakaları üzerinde resmedilmiş olarak bulunmuştur. Bunun Renntier zamanının Glyptisch devrine ait olduğu ve bu suretle arpanın burada da çok eskiden beri yetiştirilmiş olduğu öğrenilmiştir.

Arpanın italya’da Mondsee’de su üzerinde mesken kurma devrinde mevcut olduğu yapılan araştırmalarla meydana çıkarıldığı gibi Roben Hausen de yaptığı araştırmalarda taş devrine ait başaklar bulmuştur.

Arpanın kökenine gelince: De Candole, Körncke, Vavilov ve diğer araştırıcılara göre Ön-Asya diye adlandırılan ve içerisinde anadolu, Suriye, Filistin, Irak, iran Afganistan, Hindistan’ın kuzeyi ve Pamir yaylasının eteklerinin bulunduğu geniş bir bölgeyi kapsar.

Kültür arpasının orijini Ege ve Doğu akdeniz çevreleridir. Çünkü iki sıralı arpaların yabani türü olan Hordeum spontaneum Koch bütün orta doğuda H. agriocrithon Aberg ise Doğu Anadolu’da, Kafkasya’da ve Afganistan’da bol olarak bulunmaktadır.

Ege bölgemizin arpaları Birinci dünya Savaşı’na kadar izmir arpası adı ile dünyaca tutulan altı sıralı düz kılçıklı arpalardı. O zamanlar izmir arpası ingiliz viskisinin ana maddesini oluştururdu. Ege’den Kaliforniya’ya götürülen izmir arpası burada Japon arpası ile melezlenip ünlü Atlas arpası elde edilmiştir. Bugünde Kaliforniya’da geniş ekimi yapılan bu arpa ingiliz biracılığını beslemektedir. Dünyaca ünlü arpa koleksiyonları içinde Ege ve Küçük asya arpaları önemli yer tutmaktadır.

Taneleri bakımından arpalar üç grupta toplanır.

beyaz arpalar
Kavuzlarda ve tanenin diğer katlarında renklilik bulunmayan arpalara beyaz taneli arpalar denir. Tane rengi yönünden dünyada en çok kültürü yapılan arpalar bu gruba girer.

Koyu renkli arpalar
Kavuzlarda, meyve kabuğunda, aleuron da renk pigmentleri lokalize olmuştur. Tane renkli görülür. siyah renk genellikle hakimdir.

Çakır arpalar
Meyve kabuğu özellikle aleuron katı renkli olan arpalara çakır arpa denir.

Arpanın bitki Özellikleri
Çimlenen bir arpa tanesi 5-7 kökçük verir. Bu kökçükler kısa bir zaman sonra yok olarak toprağa yakın boğumlardan meydana gelen kökler toprağın 25-30 cm derinliğinde yayılarak bitkiyi beslerler. Bazı kökler ise toprağın derinliklerine inerler.

Arpada kökün büyümesi ilk devrelerde çok kuvvetlidir ve bu durum bitkinin başak çıkarmasına kadarda devam etmektedir. Arpada kökün ilk devreler de kuvvetli olarak büyümesinin sebebi diğer buğdaygillere nazaran yetişmesinin daha kısa olmasındandır. Arpa filizleri yeşil renktedir bazılarında ise menekşe renginde antosiyan lekelerine de rastlanır. Buğdaygiller içersinde en çok kardeşlenendir. normal olarak 5-8 kardeş verir. Arpada dilcik ve kulakçık çok kuvvetli olarak gelişmiştir yaprakları diğer buğdaygillerden daha geniştir. Uzunluğu 13-23 genişliği ise 0,5-1,8 cm dir. Gövdesi ortalama 35-100 cm kadar boy alır. Genel olarak çok sıralı arpalar boyca iki sıralılardan daha kısadır.

Arpada başak beşinci bazen de sekizinci boğumdan sonra çıkar. Ortalama 8-15 cm boyundadır. iki sıralı arpalarda çok sıralılara nazaran daha uzundur. Başaklar başak ekseni üzerinde teker teker otururlar ve bir çiçeklidirler. Başak ekseni üzerindeki çiçeklerden yalnız ortadaki tane tutma kabiliyetinde ise başak iki sıralı aksi takdirde çok sıralıdır.

iki sıralı arpalarda döllenme açık olup yabancıdır. Döllenme sırasında havanın Sıcaklığı düşük olursa çiçekler açamayacaklarından döllenme kendi kendisine olur. Döllenmenin açık ya da kapalı olması ıslah içinde önemlidir.

Bir arpa tanesi genel olarak bir karyopsis ile ona dıştan yapışık bulunan iç kavuz, kapçık ve başakçık ekseni kalıntısından oluşur. Çıplak arpa çeşitlerinde ise iç kavuz ve kapçık karyopsise yapışık olmadığından harman sonunda elde edilen ürün çıplak tanelidir. Gerek karyopsis gerekse kavuzların özellikleri çeşitlere göre az çok değişiklikler gösterir. Karyopsis en dışta meye kabuğu (pericarp) ve onun altında tohum kabuğu (testa) ile bunlar tarafından çepe çevre sarılan besi doku (endosperm) ve embriyoyu kapsar

Arpa tanesi yaklaşık 8-12 mm uzunluk, 3-4 mm genişlik ve 2-3 mm kalınlıktadır. Bu boyutlar çeşitlere ve özellikle iki ya da altı sıralı ve sık ya da seyrek başaklı oluşuna göre değişir. Bin tane ağırlığı 30-62 gr hekto litre ağırlığı 60-72 kg arasında bulunur. Bileşiminde yaklaşık %67-68 azotsuz ekstrak %9,5 ham protein %10-14 nem %3,9 ham selüloz %2,1 ham yağ ve %2,2 kül bulunur. Hazmolunur maddeler oranı ise %62,4 ekstrak maddeler %6,6 protein %1,9 yağ ve %1,3 selülozdur.